Aktualności

Polecamy Państwu nową publikację wydaną przez Muzeum Wsi Radomskiej pn. „Rzemiosło w Przysusze. Cech ślusarski” opracowaną przez Panią Agnieszkę Zarychtę-Wójcicką. Publikacja jest efektem wielomiesięcznych kwerend w zasobach archiwalnych, muzealnych, archiwach osób prywatnych. Towarzyszy wystawie czasowej w Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze (1.04 – 31.05.2016).

W książce zastosowano podział na rozdziały: „Władze cechu, członkowie i drogi ich awansu społecznego”, „Szkoła Rzemieślniczo-Niedzielna, „Znaki i symbole cechowe”, „Wpływy i wydatki cechowe”, „Protokoły z zebrań cechowych”, „Rzemiosło w okresie międzywojennym i II wojny światowej” oraz „Aneks”, w którym umieszczono m.in. biogramy przysuskich rzemieślników. Szczególnie istotnym źródłem do poznania historii przysuskiego cechu jest szczątkowy zespół akt cechu ślusarskiego w Przysusze zachowanym w Archiwum Państwowym w Radomiu, który zawiera: statut cechowy z około 1729 roku (w kopii z ok. 1817 roku), księgę protokołów posiedzeń mistrzów cechowych z lat 1899-1930, księgi ewidencyjne majstrów, czeladników i terminatorów z lat 1842-1927, kwitariusze, pokwitowania i rachunki oraz korespondencję z organami nadzorującymi cech z lat 1920-1936.Kwerendy prowadzono również w Archiwum Państwowym w Kielcach, w Izbach Rzemiosła w Radomiu, Kielcach i Opocznie.

Cechy, obecne na ziemiach polskich już w epoce średniowiecza, jako organizacje zrzeszające rzemieślników kontrolowały całokształt procesu wytwarzania towarów oraz świadczenia niektórych usług. Szczegółowo regulowały również sprawy związane z handlem towarami, a także z przyjmowaniem kandydatów do danego cechu i ich dalszym funkcjonowaniem w organizacji. Oprócz licznych regulacji dotyczących samej pracy, cechy ściśle określały formy spędzania czasu wolnego od zajęć, jak chociażby uczestnictwo w świętach i uroczystościach religijnych czy wspólne biesiadowanie w lokalnych karczmach.

Przemysł metalowy i zbrojeniowy miał istotny wpływ na rozwój osadnictwa w okolicach Przysuchy. W 1710 roku król August II zezwolił Antoniemu Czermińskiemu na lokację na prawie magdeburskim w dobrach przysuskich obcych rzemieślników, zwłaszcza kowali. Przywilej ten stanowił podstawę prawną do utworzenia osady niemieckiej zwanej Czerminem. Już 29 sierpnia 1713 roku Czermiński określił prawa i obowiązki Pawła Zaydla i pozostałych, sprowadzonych z zagranicy rzemieślników. W 1714 roku król wyraził zgodę na organizowanie cechów, skupiających niemieckich rzemieślników. Jeszcze przed śmiercią Czermińskiego, a więc przed 15 lipca 1729 roku, rzemieślnicy przysuscy opracowali niedatowany statut cechu, który skupiał puszkarzy, ślusarzy, ostrogarzy, zegarmistrzów, kowali i „wszystkich, którzy z ognia robią”. W statucie poświęcono wiele uwagi zapobieganiu kłótniom i sporom w środowisku rzemieślniczym oraz przestrzeganiu ustalonych zasad obyczajowych: „Nie ma też żaden majster bez pończoch lub z odkrytą głową wnijść do szynkowni lub gdziekolwiek pod karą tygodniowego wochlonu” oraz okazywanie szacunku do pracy i starszyzny cechowej: „Przestrzega się także młodszych majstrów, którzy są na kolei, aby co niedziela do cechmistrza schodzili się o godzinie 1 po południu dowiadując się, czy cechmistrz ma co do rozkazania”.

Najniższą pozycję w hierarchii pracowników rzemieślniczych zajmowali uczniowie. Wiek chłopców, którzy zostawali uczniami (terminatorami), mieścił się najczęściej w przedziale 12-14 lat. Oddanie chłopca na naukę zawodu wymagało zawsze inicjatywy jego rodziców lub opiekunów, którzy prywatnie kontaktowali się z określonym majstrem i prosili o możliwość oddania „do terminu” swojego syna. Wielu rodziców widziało w tym działaniu zabezpieczenie przyszłości swojego dziecka, był to jednak początek bardzo długiej i ciężkiej „wędrówki do uzyskania majstrostwa”, nie zawsze kończącej się osiągnięciem dobrobytu. Uczniów zatrudniano w warsztatach chętnie, widząc w nich nie tylko tanią siłę roboczą. Opiekunowie wpłacali majstrowi określoną kwotę za edukację ich podopiecznego raz na pół roku. Z biegiem czasu zlecano uczniowi wykonywanie prostych czynności, z czasem przygotowanie pod nadzorem majstra własnego wyrobu rzemieślniczego, który miał być podstawą do uzyskania stopnia czeladnika. W 1837 roku została założona w Przysusze Szkoła Rzemieślniczo-Niedzielna. Jej utworzenie wiązało się z przepisami władz państwowych, nakazującymi majstrom i kupcom dbałość o wykształcenie na poziomie elementarnym zatrudnionych u nich uczniów i czeladników. Ponieważ w ciągu tygodnia pracowali oni w warsztatach i sklepach, nauka mogła odbywać się tylko w niedzielę. W roku założenia placówki uczęszczało do niej 25 uczniów, w 1841 roku – 37, a w 1856 roku – 56 uczniów.

Zgodnie z przepisami, a także tradycją, jednym z warunków dopuszczenia kandydata do egzaminu majstrowskiego było opuszczenie na co najmniej rok rodzinnego miasta i odbycie praktyki u mistrzów w innych ośrodkach. Była to dla młodych ludzi okazja do przyswojenia nowinek z danej branży, poznania nowego środowiska oraz lokalnej kultury i obyczajowości. W ramach wyzwolin czeladnicy wykonywali tzw. „sztuki”. Większość przygotowywała zamek holenderski tzw. maskast, zamki do szaf z kluczami, różnego rodzaju okucia, zawiasy francuskie, pokojowe, klucze i kłódki francuskie, zatrzaski, m.in. wygódkowe, pokojowe, lewary czyli windy, winkle, „fajkluski”, belki do wagi wiszącej, zamki do fuzji, łańcuchy, cyrkle kabłąkowe, cyrkle-szpice, „stolnice”, „maszyny parowe” lub siekiery.

Grupy korporacyjne, jakimi były cechy wypracowały przez stulecia system znaków czytelny zarówno dla ich członków, jak i osób spoza nich. W obszarze symboli używanych przez cechy można wyróżnić dwa rodzaje. Jedne, charakteryzujące się powtarzalnością, były związane z wykonywaniem przez zgromadzonych rzemieślników czynności określonych normami urzędowymi, używaniem podstawowych znaków prawnych – pieczęci, godła czy sztandaru, podstawowego wyposażenia lokalu, w którym odbywały się zebrania, czyli sali konferencyjnej Urzędu Gminy. Odmienny charakter miały przedmioty związane ze sferą religijną, odświętną, okazjonalną. W 1852 roku władze państwowe nakazały, by w czasie tzw. świąt galowych cechy występowały publicznie z chorągwiami. Cech ślusarzy i kowali zamówił sztandar cechowy w 1927 roku w Szkole Gospodarczej w Mariówce. Zarząd cechu zaprosił na chrzestnych sztandaru ks. Henryka Kasprzyckiego, Marię Michocką, żonę miejscowego felczera Zygmunta Michockiego, Stanisława Miernika – urzędnika gminnego i Marcinową Dejową, żonę Marcina Deja, Naczelnika Straży Ogniowej Ochotniczej.

Z powodu szczątkowego charakteru zachowanych źródeł, nie można określić dokładnej daty powstania samodzielnego cechu ślusarzy. W 1864 roku cech używał pieczęci o treści: „Urząd Starszych Zgromadzenia Ślusarskiego w Posadzie Przysuchy”, pośrodku stempla znajdowały się dwie skrzyżowane strzelby i klucz. Około 1911 roku pojawił się na dokumentach odcisk nowej pieczęci – w otoku napis w języku rosyjskim: „Uprawa Starszich Slesarnago Cecha”. W środku, w języku polskim: „Urząd Starszych Zgromadzenia Ślusarzy”, pośrodku dwujęzyczny napis „Przysucha”; pośrodku znajdował się symbol skrzyżowanych kluczy, nad nimi korona. W 1927 roku Zgromadzenie zamówiło nową pieczęć o treści: „Urząd Starszych Zgromadzenia Ślusarzy i Kowali”, pośrodku: „w Przysusze pow. Opoczyński”, centralnie symbol skrzyżowanych ze sobą: młotka, klucza i podkowy. Taki wzór pieczęci obowiązywał prawdopodobnie do II wojny światowej.

Po regulacji przepisów przez Sejm 10 marca 1934 roku cechy nie mogły prowadzić działalności gospodarczej. Powierzono ją rzemieślniczym związkom gospodarczym – tak ograniczony zakres działalności był ogromnym ciosem zadanym rzemiosłu. Spotęgowała go jeszcze decyzja o likwidacji Związków Cechów – instytucji, które zajmowały się koordynacją działalności branży rzemieślniczej.

W okresie okupacji hitlerowskiej w 1940 roku rozwiązano cechy liczące poniżej 50 członków. Nadzieje, jaki przyniósł rzemiosłu koniec II wojny światowej szybko zostały unicestwione. Zmiana ustroju, wejście w orbitę wpływów komunistycznych, a wraz z nimi w strefę zupełnie odmiennego stosunku do własności prywatnej, miały ogromny wpływ na podstawy ekonomiczne rzemiosła. Początkowy entuzjazm, chęć odbudowy kraju po zniszczeniach wojennych, szybko zostały zahamowane przez politykę gospodarczą i społeczną nowej władzy.

Agnieszka Zarychta-Wójcicka.